5 maja 2026 roku premier Mark Carney ogłosił nominację 79-letniej Louise Arbour na następnego Gubernatora Generalnego Kanady. Zajmie ona miejsce ustępującej po pięcioletniej kadencji Mary Simon. Nominacja ta jest pierwszą zatwierdzoną przez króla Karola III od czasu jego wstąpienia na tron Zjednoczonego Królestwa.
Autor: Radosław Wołos
Podsumowanie działań Mary Simon
Odchodząca Gubernator Generalna Mary Simon była pierwszą w historii Kanady reprezentantką króla Wielkiej Brytanii o rdzennych korzeniach inuickich i posługującą się zarówno językiem angielskim oraz inuktitut. Zastrzeżenia budził jednak jej brak biegłości w języku francuskim. Krytyczne głosy płynęły przede wszystkim ze strony francuskojęzycznej części kanadyjskiego społeczeństwa oraz polityków. Wyciągając wnioski z zaistniałej sytuacji Mark Carney zapewnił, że nowy Gubernator Generalny będzie się posługiwał oboma językami urzędowymi, zgodnie z zasadą pełnej dwujęzyczności, która jest uznawana za filar kanadyjskiej stabilności i spójności. Jej znaczenie wiąże się m.in. z zapobieganiem odradzaniu się nastrojów separatystycznych w prowincjach frankofońskich.
Działania podejmowane przez Simon szczególnie koncentrowały się na relacjach z rdzennymi mieszkańcami Kanady oraz ochronie środowiska. Istotnym elementem jej kadencji były również inicjatywy o charakterze dyplomatyczno-historycznym. Doprowadziła chociażby do spotkania rdzennych społeczności z królem Karolem III, co przeniosło relację z Pierwszymi Narodami z płaszczyzny czysto ceremonialnej na proaktywną. Simon ponadto reprezentowała Kanadę podczas wizyty papieża Franciszka w 2022 roku, kiedy przeprosił ludność rdzenną za nadużycia systemu szkolnictwa rezydencjalnego dokonane przez Kościół Katolicki.
Kadencja Simon zapisała się jako czas trwałego umocnienia pozycji Pierwszych Narodów, czy zwrócenia uwagi debaty publicznej na znaczenie zdrowia psychicznego i walki z cyberprzemocą. Jednak mimo licznych inicjatyw i wytężonej działaności, brak biegłej znajomości języka francuskiego pozostawał znaczącym punktem sporu i negatywnej oceny części społeczeństwa.
Kim jest nowa Gubernator Generalna?
Louise Arbour urodziła się w Montrealu, w prowincji Quebec. Miasto to uważa się za główny ośrodek francuskojęzyczny w Kanadzie. Uzyskała dyplom z prawa cywilnego w 1970 roku, a następnie została przyjęta do Quebec Bar w 1971 roku. Początkowo pracowała jako urzędnik w Sądzie Najwyższym, a następnie wykładała na uczelni. Ostatecznie została zastępcą dziekana w Osgoode Hall Law School w Toronto. Była wiceprezesem Kanadyjskiego Stowarzyszenia Wolności Obywatelskich, co pokazuje jej zaangażowanie w kwestii ochrony praw obywatelskich. W 1990 roku objęła stanowisko sędzi Sądu Apelacyjnego w Ontario jako pierwsza francuskojęzyczna osoba na tym stanowisku. W latach 1996 – 1999 pełniła funkcję Głównego Prokuratora Międzynarodowych Trybunałów Karnych dla Rwandy i byłej Jugosławii. Między 1999 a 2004 rokiem zasiadała w Sądzie Najwyższym Kanady. Od 2004 roku pełniła najwyższe funkcje na arenie międzynarodowej, najpierw jako Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka (do 2008 roku), a następnie jako Specjalny Przedstawiciel ONZ ds. Migracji Międzynarodowej. Wraz z opuszczeniem urzędu wróciła do prywatnej praktyki prawnej.
Raport Arbour
Pomimo szerokiego doświadczenia w sądownictwie oraz na arenie międzynarodowej, Arbour niejednokrotnie stawała się podmiotem zaciekłej debaty publicznej. Jej interpretacje przepisów, niekiedy idące pod prąd dominującym w społeczeństwie nastrojom, wywoływały falę emocji zarówno w środowiskach prawniczych, jak i aktywistycznych. Kontrowersje budziło między innymi orzeczenie, w którym wraz ze składem sędziowskim dokonała wykładni przepisów umożliwiającej przyznanie więźniom federalnym prawa do głosowania. Wątpliwości wzbudzała również jej bezkompromisowa postawa jako prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego ds. byłej Jugosławii, gdy wbrew naciskom oskarżyła ówcześnie urzędującego prezydenta Jugosławii, Slobodana Miloševicia, o zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione w trakcie konfliktu w Kosowie. Najbardziej znaną sprawą, która odbiła się na karierze Louise jest jednak kwestia Raportu Arbour.
Report of the Independent External Comprehensive Review of the Department of National Defence and the Canadian Armed Forces, jak brzmi pełna nazwa raportu, powstał na zlecenie kanadyjskiego rządu w związku z głębokim kryzysem wizerunkowo-moralnym w strukturach wojskowych. Dokument opublikowany 20 maja 2022 roku dotyczył kwestii nękania oraz nadużyć seksualnych w Departamencie Obrony Narodowej i Kanadyjskich Siłach Zbrojnych. Louise Arbour wraz z zespołem przez rok prowadzili kompleksowy audyt, weryfikując procedury, kulturę organizacyjną oraz systemy rekrutacji i szkolenia. Na podstawie tych analiz w dokumencie zawarto 48 konkretnych rekomendacji, z których najważniejsza zalecała przeniesienie śledztw, jak i procesów dotyczących przestępstw seksualnych ze struktur wewnętrznych do cywilnego systemu sprawiedliwości. Zakwestionowano również model peer leadership w Królewskich Akademiach Wojskowych, który uznano za strukturalnie sprzyjający potencjalnym nadużyciom. Dodatkowo zalecono wprowadzenie niezależnej obserwacji nad wdrażaniem zmian oraz ujednolicenie definicji niedozwolonych czynów.
Arbour działała w tym zakresie bezkompromisowo. Nie czekając na ostateczną publikację raportu wydała tymczasowe rekomendacje wzywające wojsko do natychmiastowego przekazywania spraw do powszechnego wymiaru sprawiedliwości. Stanowczo odrzuciła pomysł, by ofiary wybierały, czy będą sądzone przed sądem wojskowym, czy cywilnym. Uważała, że możliwość takiego wyboru nakłada na poszkodowanych dodatkowy, zbyteczny ciężar psychiczny i wystawia ich na potencjalne naciski instytucjonalne. Krytykowała elitarne struktury, w tym kanadyjskie uczelnie wojskowe, wskazując je jako źródło reprodukcji toksycznych wzorców kulturowych. Jej bezwzględne stanowisko wywołało opór ze strony części wyższej kadry oficerskiej oraz wojskowych, którzy postrzegali działania Arbour jako zamach na autonomię sił zbrojnych. Konsekwencją raportu była nie tylko inicjatywa reformy prawa wojskowego, ale również odebranie wojsku jurysdykcji nad postępowaniami dotyczącymi przestępstw seksualnych na rzecz cywilnego systemu sprawiedliwości. Należy przy tym pamiętać, że reforma ta wciąż jest wdrażana.
Perspektywy nadchodzącej kadencji
Przewidując jak wyglądać będzie przebieg kadencji Arbour, jako Gubernatora Generalnego, można zdecydowanie założyć, że upłynie ona pod znakiem wzmocnienia zasad państwa prawa i silnej ochrony demokracji. Analitycy w tym kontekście posługują się określeniem „instytucjonalnej odnowy”, która obejmuje reorganizację struktur i kultury organizacyjnej w kluczowych instytucjach państwowych. Arbour prawdopodobnie będzie pełnić istotną rolę dyplomatyczną opartą na wartościach państwa prawa, na której znacznie oddziaływać będzie jej autorytet oraz wieloletnie doświadczenie w środowisku międzynarodowym. W obliczu narastającej niestabilności oraz napięć geopolitycznych, wydaje się ona kompetentnym kandydatem na to stanowisko. Poparcie dla Arbour wyraził również Carney stwierdzając, że będzie ona reprezentować Kanadę tożsamą z „latarnią morską” i oazą sprawiedliwości, dobrobytu oraz bezpieczeństwa. Nominacja ta definitywnie zamknie polaryzującą debatę wokół wymogu pełnej dwujęzyczności Gubernatora Generalnego. Spór ten, spowodowany brakiem biegłości w języku francuskim u Simon, dotykał samych fundamentów kanadyjskiej federacji, prowokując znaczną ilość skarg i oskarżeń o ignorowanie konstytucyjnych praw mniejszości francuskojęzycznej przez Ottawę. Arbour jako dwujęzyczna frankofonka pochodząca z Quebecu, trwale zażegna ten konflikt, przywracając reprezentację zasady państwowej dwujęzyczności.
W kontekście spraw wewnętrznych spodziewana jest kontynuacja działań Simon w zakresie pojednania z Metysami i Inuitami. Organizacje takie jak Iniut Tapiriit Kanatami oraz Zgromadzenie Pierwszych Narodów wyraziły gotowość do ścisłej współpracy z nową Gubernator Generalną.
Przeszłość Arbour oraz jej bezkompromisowa działalność orzecznicza sprawiają, że jej odbiór w kanadyjskim społeczeństwie jest zróżnicowany. Dla środowisk liberalnych stanowi uosobienie najwyższych standardów etycznych i państwa prawa. Środowiska konserwatywne i tradycjonalistyczne odnoszą się jednak do niej z dystansem, piętnując jej gotowość do orzekania zupełnie wbrew dominującym nastrojom społecznym. Jako przykłady takich działań wymienia się między innymi konflikt z siłami zbrojnymi czy rozszerzenie praw wyborczych więźniów.
Jej kadencja zapowiada się jako okres stabilizacji kanadyjskiego ładu konstytucyjnego oraz konsekwentnego umacniania praw obywatelskich na wielu płaszczyznach. Wybór ten oznacza fundamentalną zmianę samego urzędu, z pozycji stricte ceremonialnej czy reprezentacyjnej, w stronę aktywnego i merytorycznego strażnika ustroju. Dotychczasowa biografia daje sygnał, że prawa człowieka, ochrona mniejszości oraz procesy pojednania z Pierwszymi Narodami zyskają status priorytetowy. Wskazanie tak doświadczonej prawniczki na to stanowisko wydaje się krokiem w stronę wzmocnienia przewidywalności kanadyjskich instytucji, w czasach dogłębnej politycznej polaryzacji.
Bibliografia:
[1] Arbour L., Report of the Independent External Comprehensive Review of the Department of National Defence and the Canadian Armed Forces, Minister of National Defence, Ottawa 2022.
[2] Béland, D., Louise Arbour: A Governor General with a Global CV, „Policy Magazine”, 07.05.2024, https://www.policymagazine.ca/louise-arbour-a-governor-general-with-a-global-cv/ [dostęp: 19.05.2026].
[3] Carney appoints Louise Arbour as Canada’s next governor general, „The Guardian”, 5 maja 2026, https://www.theguardian.com/world/2026/may/05/carney-appoints-louise-arbor-canada-governor-general [dostęp: 18.05.2026].
[4] CPAC, Papal Visit 2022, https://www.cpac.ca/articles/papal-visit-2022 [dostęp: 19.05.2026].
[5] Dudha, A., Treaty 6 chiefs heading to Buckingham Palace with baby moccasins and an invitation, CBC News, 09.03.2026, https://www.cbc.ca/news/canada/saskatchewan/first-nations-chiefs-uk-treaty-anniversary-9.7121670 [dostęp: 19.05.2026]
[6] Her legacy will endure: Canada’s first Indigenous governor general leaves office, „ICT News”, 2026, https://ictnews.org/news/her-legacy-will-endure-canadas-first-indigenous-governor-general-leaves-office/ [dostęp: 18.05.2026].
[7] Louise Arbour, [w:] Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/biography/Louise-Arbour [dostęp: 18.05.2026].
[8] Prime Minister Carney announces King’s approval of Canada’s next Governor General, Prime Minister of Canada (Speeches), 5 maja 2026, https://www.pm.gc.ca/en/news/speeches/2026/05/05/prime-minister-carney-announces-kings-approval-canadas-next-governor [dostęp: 18.05.2026].
[9] Wherry, A., Louise Arbour will become governor general at a delicate moment, CBC News, 05.05.2026, https://www.cbc.ca/news/politics/louse-arbour-governor-general-carney-analysis-9.7188709 [dostęp: 19.05.2026].