Stepy Azji Centralnej przez wieki były obszarem narodzin wielu imperiów koczowniczych, jednak ich potęga osłabła i nowi gracze spoza Azji Centralnej uznali ten region za swoją strefę wpływów. Najpierw byli to Chińczycy, dla których zdobycie Xinjiangu, a potem Azji Centralnej było zadbaniem o bezpieczeństwo własnego kraju. Później, gdy potęga smoka Qingów zaczęła słabnąć, ten region zagarnął rosyjski niedźwiedź, kontynuując tym samym swoją kolonizację szeroko rozumianego Wschodu. Azja Centralna pozostała pod wpływem rosyjskim do rozpadu ZSRR. Dzisiaj region składa się z pięciu państw, pięciu koni, które dzisiaj nadal znajdują się w orbicie tych dwóch mocarstw. Pozostaje zatem pytanie, komu bliżej do skierowania tego tabunu w swoje szpony?

Autor: Norbert Furmańczyk

Bezpieczeństwo regionalne: Jak Rosja traci wiarygodność w roli gwaranta pokoju

Po upadku Związku Radzieckiego Rosja stała się gwarantem bezpieczeństwa w regionie Azji Centralnej, wykorzystując dawną infrastrukturę radziecką oraz słabość reżimów nowo powstałych państw w tym regionie. Nawet obecność amerykańskich baz i wojsk działających w regionie nie była w stanie zachwiać pozycji rosyjskiej (z czasem również presja wywoływana przez Rosję na państwa środkowoazjatyckie spowodowała zamknięcie amerykańskich baz). Rosja miała największe wpływy, jeśli chodzi o bezpieczeństwo, dzięki Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (OUBZ) – organizacji zrzeszającej niektóre z państw byłego ZSRR w sojuszu wojskowym z nastawieniem na wspólny system  bezpieczeństwa – wśród których znajdowały się państwa Azji Centralnej (poza Turkmenistanem i Uzbekistanem, który pomimo bycia członkiem założycielskim dwa razy opuścił organizację).

Swoją siłę OUBZ miał szansę pokazać podczas protestów w Kazachstanie w styczniu 2022 roku. Wtedy to prezydent Kasym-Żomart Tokajew wezwał swoich sojuszników z OUBZ do pomocy w stłumieniu protestów wymierzonych przeciwko jego władzy. Wojska OUBZ, w większości złożone z Rosjan, faktycznie ruszyły z odsieczą i pomogły stłumić protesty, a następnie opuściły kraj po zaledwie kilku dniach. W trakcie interwencji pojawiły się obawy, czy przypadkiem Putin nie użyje znowu argumentu ochrony mniejszości rosyjskiej celem zajęcia części Kazachstanu jak w przypadku Ukrainy po Euromajdanie, to tego jednak nie doszło. Moskwie bardziej zależało na utrzymaniu dobrych stosunków z Kazachstanem niż na zajęciu nowych ziem. Styczniowa interwencja pokazała światu, że Rosja nadal pozostaje silnym graczem w tym regionie ze skuteczną armią zdolną do interweniowania w celu ochrony przyjaznych sobie reżimów.

Bardzo szybko, bo już miesiąc po skutecznej interwencji w Kazachstanie doszło do inwazji rosyjskiej na Ukrainę. Konflikt – pomimo zapewnień rosyjskich generałów – przedłużył się i trwa do dzisiaj (stan na grudzień 2025). Wojna na Ukrainie pokazała słabość rosyjskiego wojska oraz zachwiała jednocześnie pozycję Rosji jako gwarant bezpieczeństwa dla swoich sojuszników. Same państwa środkowoazjatyckie z niepokojem spoglądały na rosyjską agresję, dlatego też w oficjalnych komunikatach nie poparły one rosyjskiej inwazji, a niektóre państwa, jak Kazachstan czy Uzbekistan, wręcz podkreśliły nienaruszalność ukraińskich granic i zaoferowały pomoc humanitarną. W odpowiedzi tak zwani „Z-patrioci” (Litera  „Z” stała się symbolem rosyjskiej armii podczas inwazji, a także wyrażeniem poparcia dla samej inwazji czy raczej „operacji specjalnej”, jak to sami Rosjanie wolą nazywać) zaczęli lobbować za odebraniem tym państwom regionów z dużą populacją rosyjską. Co więcej, gdy we wrześniu 2022 roku ponownie wybuchł spór graniczny między Tadżykistanem a Kirgistanem, mediacje pomiędzy stronami odbyły się nie za pośrednictwem  OUBZ (do którego należały oba państwa), a w ramach Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SzOW), gdzie główną rolę odegrali Chińczycy. Brak działań Rosji w tym konflikcie spowodował odmowę Kirgistanowi udziału we wspólnych manewrach wojskowych w 2022 roku w ramach OUBZ. Siła jedności tej organizacji została zachwiana także na Kaukazie podczas azerbejdżańskiej ofensywy w 2023 roku, gdy, pomimo próśb Armenii, Moskwa nie przyszła jej z pomocą. 

Te dwa wydarzenia pokazały spadek znaczenia Rosji jako gwaranta bezpieczeństwa, co jednak nie oznacza, że całkowicie utraciła swoje wpływy. Wspomniany wcześniej Kirgistan nadal w dużej mierze polega na współpracy militarnej z Rosją. Na przykład, w 2023 roku oba państwa rozpoczęły współpracę w ramach budowy wspólnego systemu obrony przeciwlotniczej OUBZ, w ramach której powstanie nowa rosyjska baza lotnicza w Kant. Również Uzbekistan w 2024 roku odnowił porozumienie o współpracy wojskowej z Rosją do 2030 roku. Rosjanie nadal mają też bazy w Tadżykistanie i Kazachstanie, które pozostają ważnym elementem rosyjskiej strategii. 

Sporym problemem dla rosyjskiej dyplomacji i pozycji gwaranta bezpieczeństwa pozostaje jedna przetaczająca fala ksenofobii w Rosji, głównie wobec Tadżyków (zamachowcy z Crocus City Hall w Moskwie pochodzili w większosci z Tadżykistanu), jak i wobec muzułmanów. W grudniu 2024 roku w jednej z podmoskiewskich szkół podstawowych został zamordowany dziesięcioletni chłopiec Qobiljon Alijew, właśnie przez to, że był Tadżykiem (mordercą chłopca był 15-letni uczeń tej samej szkoły, który wypytywał nauczycieli i innych uczniów szkoły o narodowość), co wywołało kolejną falę strachu wśród bliskich Tadżyków mieszkających w Rosji.

Podsumowując, Rosja nadal pozostaje ważnym państwem, jeśli chodzi o bezpieczeństwo i współpracę wojskową, ale jej ostatnie niepowodzenia pokazują państwom środkowoeuropejskim, że nie mogą całkowicie polegać na wsparciu Moskwy, a także coraz częściej spoglądają z obawą w jej stronę, dlatego powoli zwracają swój wzrok w stronę dalszego wschodu.

Państwo Środka w Azji Centralnej 

Chiny początkowo uznawały zasadę, według której Rosja odpowiadała za sprawy wojskowe oraz bezpieczeństwo w Azji Centralnej, a one brały na siebie rolę gospodarczego hegemona. Z czasem jednak Chińczycy zaczęli coraz mocniej interesować się także i tym sektorem. 

Zainteresowanie Chin bierze się w głównej mierze z inicjatywy znanej jako Global Security Initiative, której celem jest zwalczenie „Złej Trójki”, do której należą: separatyzm, terroryzm oraz ekstremizm religijny. Dodatkowo, ChRL pragnie większej stabilizacji w regionie, co ma pomóc w realizacji ich planów wobec Inicjatywy Pasa i Szlaku (tworzenie infrastruktury transportowej i energetycznej w regionie). Od 2016 roku Chiny prowadzą szeroko zakrojone konsultacje z państwami Azji Centralnej w ramach Szanghajskiej Organizacji Współpracy (Rosja zdążyła już zauważyć, że SzOW daje Chinom duże pole do zwiększania swoich wpływów w regionie), a także w ramach niej prowadzą różnego rodzaju inicjatywy mające na celu zwalczanie wspomnianej „Złej Trójki”. 

Co prawda ChRL nie posiada żadnych baz wojskowych w regionie (jedynie posterunki, i to tylko w Tadżykistanie), natomiast na terenie Azji Centralnej prężnie działa chiński sektor ochrony prywatnej. Do 2020 roku w AC działało 6 dużych korporacji (większość z nich działa we współpracy ze swoimi odpowiednikami w danym kraju) z tego sektora, w szczególności w Kirgistanie („Haiwei Security Service” oraz  „Service and Security Associated”) czy w Kazachstanie („China Shield Security Group”).  Celem tych korporacji jest głównie ochrona chińskich inwestycji w regionie, jako że na przestrzeni ostatnich kilku lat dochodziło do kilku starć między autochtonami a Chińczykami (szczególnie napiętym okresem były lata 2014–2019 w Kirgistanie). Dodatkowo współpracują one z Ministerstwem Bezpieczeństwa Publicznego w ramach Belt and Road Initiative National Security Inteligence System, jako że ochrona chińskich interesów i inwestycji za granicą jest kluczowa dla bezpieczeństwa narodowego ChRL

Również, jeśli chodzi o dostawę broni, w okresie 1991-2020 Chiny pozostały w tyle za Rosją (która odpowiadała za ponad 90 % dostaw chociażby dla Kazachstanu). Rola ChRL jako dostawcy broni stopniowo się zwiększa, chociażby w Uzbekistanie w 2017 roku Chiny podpisały ponad 100 nowych umów na dostarczenie sprzętu wojskowego.   Coraz częściej też to nowoczesny sprzęt chiński jest wybierany przez państwa tego regionu, np. w 2024 roku Chinom udało się sprzedać system przeciwlotniczy dla Uzbekistanu (toczą się również rozmowy o zakupie nowoczesnych chińskich myśliwców), drony dla Kazachstanu czy najnowocześniejszy system monitorowania bezpieczeństwa  dla Tadżykistanu. Biorąc pod uwagę, ile sprzętu rosyjskiego pochłania wojna w Ukrainie, ktoś będzie musiał zastąpić rolę Moskwy jako czołowego dostawcy uzbrojenia w regionie, co Chiny i Turcja chętnie zrobią.

Świetnym przykładem, jak może wyglądać taka zwiększona rola Chin jako gwaranta bezpieczeństwa, są relacje Pekinu z władzami Tadżykistanu. Reżim z Duszanbe od wielu lat polega na chińskim wsparciu w walce ze „Złą Trójką” ze względu na długą granicę z Afganistanem. W 2025 roku doszło do kilku starć granicznych między Tadżykami a grupami afgańskich bojówek (niepowiązanymi oficjalnie z rządem talibów). Podczas jednych z takich starć w listopadzie  życie straciło 5 Chińczyków. Od 1992 do 2023 odbyło się ponad 117 spotkań dotyczących bezpieczeństwa między urzędnikami obu państw, a od 2014 roku zacieśnia się współpraca między służbami porządkowymi i siłami zbrojnymi obu państw. Od 2023 organizowane są też wspólne szkolenia kontrterrorystyczne.

Jak zostało już wspomniane wcześniej, Tadżykistan jest jedynym państwem AC, gdzie stacjonuje chiński personel wojskowy. Jeden taki posterunek znajduje się w Palmirze i liczy zaledwie 500 członków. Drugi posterunek, co prawda nie służy do celów wojskowych per se, ponieważ jest to ośrodek meteorologiczny Uniwersytetu Lanzhou, ale poza monitorowaniem atmosfery i środowiska ośrodek może także posłużyć do obserwacji ruchów bojówek terrorystycznych (oba posterunki znajdują się blisko granicy z Afganistanem). Na granicy z Afganistanem działa także paramilitarna chińska organizacja China’s People’s Armed Police, która współpracuje z lokalnymi władzami. Co ciekawe, zwiększona obecność Chin w Tadżykistanie dzieje się na prośbę samych władz Tadżykistanu, które z dużą życzliwością podchodzą do władz w Pekinie. 

Na przeszkodzie zwiększeniu roli Chin w regionie, to antychińskie nastawienie wśród jego mieszkańców, szczególnie Kirgizów i Kazachów. Niechęć do ChRL obecna jest u nich od lat dziewięćdziesiątych, gdy ChRL wymusiło zmiany granic z państwami regionu, ale też ze względu na prześladowania Ujgurów (którzy należą do ludów turkijskich, jak Kirgizi czy Kazachowie) i muzułmanów w Xinjiangu. To jednak nie powstrzymuje przywódców tych państw od zacieśniania stosunków z Państwem Środka i ściągania do swych krajów chińskich inwestorów. 

Warto też zauważyć, że same Chiny nie są zainteresowane zastąpieniem roli Rosji w regionie. Pekin nie słynie z chęci do brania na siebie odpowiedzialności za bezpieczeństwo i stabilność na świecie (przykładem tego jest Bliski Wschód, gdzie Stany Zjednoczone zarzucały Chinom brak działań na rzecz pokoju w regionie). Same państwa środkowoazjatyckie też nie zabiegają o to, co wynika częściowo z niechęci do posiadania obcych wojsk na swym terenie, co ograniczyłoby ich niezależność. Przede wszystkim reżimom środkowoazjatyckim zależy na równoważeniu wpływu zagranicznych mocarstw w regionie, tak aby nie być zależnymi tylko od jednego mocarstwa (choć nie udało się to w przypadku Chin, od których państwa Azji Centralnej są zależne gospodarczo i handlowo). Natomiast Chinom odpowiada rola gospodarczego hegemona, która i tak zapewnia państwu duży wpływ na państwa Azji Centralnej, a sama państwa chętnie rozwijają współpracę z Chinami. 

Bezpieczeństwo energetyczne: Jak monopol energetyczny Rosji zaczął się kurczyć 

Pomimo posiadania ogromnych naturalnych złóż ropy i gazu (Uzbekistan oraz Kazachstan), państwa Azji Centralnej od lat były uzależnione od dostaw tych surowców z Rosji przez takie firmy jak Gazprom i Lukoil. Te dwie korporacje były głównymi narzędziami wpływu Moskwy na reżimy AC, bardzo często też wykorzystywały swój monopol, by podnieść ceny ropy i gazu pomimo wcześniej zawartych umów (na przykład, Uzbekistan w 2018 roku musiał zaciągnąć spory dług wobec Lukoilu, który wykorzystał krytyczną sytuację energetyczną kraju, aby podnieść ceny pomimo obowiązujących umów z Taszkientem).  

Powodem, dla którego państwa Azji Centralnej nie były w stanie same zapewnić sobie niezależności energetycznej, można wytłumaczyć niedofinansowaniem własnego sektora energetycznego i brakiem inwestycji. Innym bardzo poważnym powodem jest także wszechobecna korupcja, ponieważ wydobywany gaz i ropa, zamiast do mieszkańców regionu, trafiają do zagranicznych klientów (głównie Chin), a pieniądze z tego utargu trafiają w ręce rodzin i klanów rządzących państwami środkoazjatyckimi.  

Monopol Rosji stał się jednak zbyt uciążliwy dla państw regionu, dlatego władze reżimów zaczęły planować szereg inwestycji z zagranicznym kapitałem w inne obszary energetyczne, zwłaszcza w odnawialne źródła energii (OZE).

Inwestycjami najbardziej zainteresowały się Chiny, które są największym producentem energii odnawialnej na świecie. Sama skala chińskich inwestycji w latach 2023–2024 pokazuje, jak poważnie ChRL podchodzi do tych projektów, częściowo powiązanych z Inicjatywą Pasa i Szlaku. W 2023 roku Chiny przeznaczyły ponad 4 mld dolarów na rozwój elektrowni fotowoltaicznych w Uzbekistanie. W tym samym roku podpisały też umowę z Kirgistanem na inwestycje warte 1 mld dolarów, głównie w sektorze infrastruktury i energetyki. Natomiast w 2024 Chiny wspomogły budowę dwóch farm wiatrowych w południowym Kazachstanie oraz elektrowni geotermalnej w Uralsku. 

Co więcej, Chiny rozpoczęły na szeroką skalę budowę infrastruktury transportowej (chociażby rozpoczęta w 2022 roku budowa autostrady z Chin przez Kirgistan do Uzbekistanu) oraz infrastruktury gazowej i ropy naftowej (gazociągi i rurociągi Chiny–Azja Centralna). Tutaj również Unia Europejska jest szeroko zainteresowana rozwojem energetycznym w Azji Centralnej i jej infrastrukturą energetyczną. UE poszukuje nowych dostawców surowców energetycznych, więc jest zainteresowana projektami, które miałyby umożliwić przepływ, przede wszystkim, ropy i gazu z Azji Centralnej do Unii, z pominięciem Rosji. Chiny również chętnie przyjmą nowe szlaki handlowe z Unią poprzez Azję Środkową.

Tymczasem Rosja, targana problemami związanymi z sankcjami (oraz nalotami dronów na rosyjskie rafinerie ropy i gazu), nie była w stanie konkurować w kwestii zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego dla regionu. W szczególności Gazprom, niegdyś filar rosyjskiego smart power, przez sankcje oraz problemy związane z przedłużającą się wojną znaczenie podupadł. Rosjanie nadal mają spore udziały w przemyśle paliw kopalnych w Azji Centralnej, ale jeśli chodzi o odnawialne źródła energii, nie są w stanie konkurować z inwestycjami Chin czy nawet z Unią Europejską. Dużym projektem rosyjskim związanym z OZE miała być budowa elektrowni geotermalnych w Semeju, Kokczetawie i Ust-Kamenogorsku, ale ostatecznie Kazachstan zdecydował się na budowę elektrowni bez udziału rosyjskich inwestorów.

Energia Atomowa: As w rosyjskim rękawie

O ile Rosja traci wpływy w obszarze paliw kopalnych, a w obszarze większości źródeł odnawialnych również nie ma możliwości konkurować, tak rosyjski przemysł atomowy pozostaje głównym atutem Rosji w Azji Centralnej. Opublikowany w 2023 roku dokument Peaceful Nuclear Diplomacy pokazuje właśnie, jak Rosja planuje wykorzystać silną pozycję i ekspertyzę Rosatomu, czyli państwowego koncernu energetycznego, który odpowiada za produkcję 46%  wzbogaconego uranu i  za 16% światowej produkcji paliwa jądrowego (dane z 2022r.), do zacieśnienia współpracy między Rosją, a Azją Centralną w tym sektorze. W październiku 2024 roku Rosatom zyskał 49% udziałów w największej na świecie kopalni uranu w Budenovskoje i podpisał dwuletni kontrakt, wobec którego cały wydobyty uran  ma zostać przeznaczony na rzecz rosyjskiego przemysłu nuklearnego.  

Zarówno Kazachstan, jak i Uzbekistan planują budowę własnych elektrowni atomowych i oba kraje wybrały Rosatom jako swego partnera w tej budowie. Powodów, dla których to właśnie Rosja, a nie Chiny, czy państwa Zachodu (USA, Francja), została wybrana na partnera w tym przedsięwzięciu jest wiele. Przede wszystkim żadne inne państwo nie może się pochwalić taką liczbą zbudowanych elektrowni atomowych za granicą (łącznie jest ich 19). Co więcej, język rosyjski nadal pozostaje lingua franca na terenie Azji Centralnej, więc proces nauki i wdrażania technologii będzie przebiegać sprawniej — Rosja zobowiązała się też do wymiany naukowej i współpracy z uniwersytetami w badaniach nad energią atomową. Ważnym czynnikiem pozostaje bliskość oraz fakt, że, w przeciwieństwie do Chin, Rosja przestrzega międzynarodowych konwencji dotyczących energii atomowej (na przykład. konwencji wiedeńskiej o odpowiedzialności za szkody nuklearne). Poza tym, Kazachstan i Uzbekistan, pomimo posiadania znacznych złóż uranu, nadal muszą polegać na Rosji jeśli chodzi o proces wzbogacania tego surowca. Rosja wciąż posiada też duże udziały w kopalniach uranu w Azji Centralnej (choć w 2024 roku sprzedała część udziałów Chinom). Rosatom zatem ma szansę zastąpić Gazprom jako narzędzie wpływów rosyjskich w Azji Centralnej.

Podsumowanie

Tak więc Rosja, mająca wszystkie narzędzia, aby utrzymać pozycję gwaranta bezpieczeństwa i głównego gracza w Azji Centralnej, przez swoje decyzje polityczne sama siebie osłabiła. Pozwoliło to takim państwom jak Chiny stać się dominującymi graczami w regionie, a już teraz można przypuszczać, że z każdym rokiem wojny na Ukrainie pozycja Rosji będzie słabnąć. Obecnie Moskwa coraz bardziej polega na Azji Centralnej, aby podtrzymać swoją kurczącą się gospodarkę. 

Same państwa regionu nie są zainteresowane całkowitym pozbyciem się wpływów rosyjskich. W mojej interesie jest równoważenie wpływów obcych mocarstw.  Rosja nadal posiada również technologie, które mogą przyspieszyć modernizację regionu (głównie w obszarze energii atomowej). Nadal też duża liczba mieszkańców, chociażby z Tadżykistanu czy Kirgistanu ,mieszka i pracuje w Rosji, a zarobione pieniądze wysyła do rodzin w kraju.  

Chiny zaś mają dużo do zaoferowania Azji Centralnej, a bezpieczeństwo regionu jest dla nich ważne ze względu na Xinjiang i walkę ze „Złą Trójką”. Nie są jednak zainteresowane zastąpieniem Rosji i wysyłaniem swoich żołnierzy do Azji Centralnej. Chętnie za to podzielą się swoją wiedzą i sprzedadzą reżimom Azji Centralnej broń.Mogą jednocześnie zwiększać swoją rolę jako czołowego inwestora i partnera handlowego w regionie.

Azja Centralna będzie natomiast inwestować w wojsko i w sektor energetyczny. Reżimy środkowazjatyckie chcą pokazać się jako państwa samodzielne, które potrafią same o siebie zadbać. Ponieważ jeśli wciąż polegać będą na pomocy zagranicznej, nie będzie to dobrze  świadczyć o ich stabilności i sile, czyli zasobów, o które same muszą zawalczyć .

Bibliografia

[1] Analysis, Map: Center for European Policy. n.d. “Putin’s Diplomatic Visits to Central Asia since 2022.” Accessed December 1, 2025. https://datawrapper.dwcdn.net/rV0OC/5/.

[2] “BOC Contributes $1.75 Billion to $3.5 Billion Syndicated Loan for Uzbek Sections of Lines A and B of the Central Asia-China Gas Pipeline Project (Linked to Record ID#54489, #39997, #54528, #39955, #70616, #91898, #91901, #91917, #91923) | AidData Project.” n.d. Accessed December 19, 2025. https://china.aiddata.org/projects/91917/.

[3] Carnegie Endowment for International Peace. n.d. “Boots On the Ground: What Chinese Private Security Contractors Do in Central Asia.” Accessed December 9, 2025. https://carnegieendowment.org/posts/2024/07/china-private-security-central-asia?lang=en.

[4] “China Trying to Expand Role as Arms Supplier to Central Asia | Eurasianet.” n.d. Accessed December 15, 2025. https://eurasianet.org/china-trying-to-expand-role-as-arms-supplier-to-central-asia.

[5] “China’s Activity in Central Asia in Light of Russian Interests.” n.d. Russia in Global Affairs. Accessed December 1, 2025. https://eng.globalaffairs.ru/articles/china-central-asia-zuenko/.

[6] “China’s Dominance in Central Asia: Myth or Reality?” 2025. December 1. https://www.rusi.orghttps://www.rusi.org.

[7] “Import of Arms in Central Asia: Trends and Directions for Diversification.” 2021. Multimedia. CABAR.Asia, October 1. https://cabar.asia/en/import-of-arms-in-central-asia-trends-and-directions-for-diversification.

[8] Jarosiewicz, Aleksandra, and Krzysztof Strachota. n.d. Chiny a Azja Centralna. Dorobek dwudziestolecia.

[9] Kazantsev, Andrei, Svetlana Medvedeva, and Ivan Safranchuk. 2021. “Between Russia and China: Central Asia in Greater Eurasia.” Journal of Eurasian Studies 12 (1): 57–71. https://doi.org/10.1177/1879366521998242.

[10] Kendall-Taylor, Andrea, Lisa Curtis, Kate Johnston, and Nathaniel Schochet. n.d. “Russia and China in Central Asia.” CNAS. Accessed December 1, 2025. https://www.cnas.org/publications/reports/russia-and-china-in-central-asia.

[11] Kendall-Taylor, Dr. Andrea, Lisa Curtis, Kate Johnston, and Nathaniel Schochet. n.d. Russia and China in Central Asia.

[12] Kuhrt, Natasha. 2025. “Sino-Russian Relations in Central Asia.” CEPA, August 19. https://cepa.org/commentary/sino-russian-relations-in-central-asia/.

[13] Meena, Akanksha. 2025. “China’s Growing Role in Central Asia.” E-International Relations, February 16. https://www.e-ir.info/2025/02/16/chinas-growing-role-in-central-asia/.

[14] “Napięcia na obrzeżach dawnego imperium. ‘Rosja bardzo słabo sobie radzi.’” 2022. September 24. https://tvn24.pl/swiat/kaukaz-i-azja-centralna-slabnaca-pozycja-rosji-wplywy-chin-i-turcji-ekspert-komentuje-st6128070[15] Ochman, Kacper. 2022. Tadżykistan – odbicie rywalizacji i współpracy Rosji i Chin w Azji Centralnej– Kierunek Kaukaz. February 20. https://kierunekkaukaz.pl/2022/02/20/tadzykistan-odbicie-rywalizacji-i-wspolpracy-rosji-i-chin-w-azji-centralnej/.

[16] OSW Ośrodek Studiów Wschodnich. 2013. “Chiny a Azja Centralna.” November 4. https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/prace-osw/2013-11-04/chiny-a-azja-centralna.

[17] “Russia and China in Central Asia on JSTOR.” n.d. Accessed December 1, 2025. https://www.jstor.org/stable/resrep08013.

[18] “Russia-China Security Interactions in Central Asia: Bilateral and Multilateral Dimensions | Hudson Institute.” 2025. November 13. https://www.hudson.org/security-alliances/russia-china-security-interactions-central-asia-bilateral-multilateral.

[19] “Russian Lawmaker Calls for Termination of Dual Citizenship Agreement with Tajikistan | Tajikistan News ASIA-Plus.” n.d. Accessed December 5, 2025. https://www.asiaplustj.info/en/news/world/20251202/russian-lawmaker-calls-for-termination-of-dual-citizenship-agreement-with-tajikistan

[20] “Shifting Dynamics in Central Asia: The Security Landscape amid the Ukraine Conflict.” 2025a. Analytical Materials. CABAR.Asia, March 5. https://cabar.asia/en/shifting-dynamics-in-central-asia-the-security-landscape-amid-the-ukraine-conflict.

[21] “Shifting Dynamics in Central Asia: The Security Landscape amid the Ukraine Conflict.” 2025b. Analytical Materials. CABAR.Asia, March 5. https://cabar.asia/en/shifting-dynamics-in-central-asia-the-security-landscape-amid-the-ukraine-conflict.

[22] Slychko, Ivan. 2025. Russia Is Losing Its “Energy” Influence in Central Asia | Центр Протидії Дезінформації. October 16. https://cpd.gov.ua/en/results/rf-en/russia-is-losing-its-energy-influence-in-central-asia/.

[23] Supyaldiyarov, Islam. 2024. “Central Asia’s Geopolitical Crossroads: The Dynamics of ‘Coopetition’ between Russia and China.” Student Central Asia Forum, March 11. https://centralasiaforum.org/2024/03/11/central-asias-geopolitical-crossroads-the-dynamics-of-coopetition-between-russia-and-china/

[24] “Tajikistan Reportedly Seeks Russian Support as Border Tensions with Afghanistan Escalate | Tajikistan News ASIA-Plus.” n.d. Accessed December 5, 2025. https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/security/20251203/tajikistan-reportedly-seeks-russian-support-as-border-tensions-with-afghanistan-escalate

[25] “The Neglected Eurasian Dimension of the ‘Indo-Pacific’: China, Russia and Central Asia in the Era of BRI China, Russia and Central Asia in the Era of BRI on JSTOR.” n.d. Accessed December 1, 2025. https://www.jstor.org/stable/26924337?searchText=&searchUri=&ab_segments=&searchKey=&refreqid=fastly-default%3Ad8f70ef04ea7768457ce7fdb8c63d46e&initiator=recommender[26] Wolinski, Sofia Josephine. 2025a. “The Shifting Energy Landscape of Central Asia | GJIA.” Georgetown Journal of International Affairs, April 8. https://gjia.georgetown.edu/2025/04/08/the-nuclear-gamble-kazakhstan-russia-and-the-shifting-energy-landscape-of-central-asia/

[27] Wolinski, Sofia Josephine. 2025b. “The Shifting Energy Landscape of Central Asia | GJIA.” Georgetown Journal of International Affairs, April 8. https://gjia.georgetown.edu/2025/04/08/the-nuclear-gamble-kazakhstan-russia-and-the-shifting-energy-landscape-of-central-asia/